Жасалма интеллектти жоопкерчиликтүү жана этикалык талаптарды сактоо менен колдонуу саясаты
Версия 1 • ЖОБО_30- сентябрья 2026-ж.
Бул Саясат өзүн өзү баалоо отчетун даярдоодо, эксперттердин ишинде, корутундуларды түзүүдө жана аккредитациялоо жол-жоболорун коштоодо жасалма интеллектти (мындан ары — ЖИ) колдонуунун шарттарын белгилейт. Анын максаты — экспертизанын көз карандысыздыгын, маалыматтардын корголушун жана ар бир чечим үчүн адамдын жоопкерчилигин сактоо менен маалымат менен иштөөнүн сапатын жакшыртуу.
Негизги эреже: ЖИ даярдаган материалдар текшерилүүгө тийиш болгон жардамчы материал катары колдонулат. Стандарттар боюнча бааларды, тышкы эксперттик комиссиянын (мындан ары — ТЭК) корутундусун, добуш берүүнүн жыйынтыгын жана Аккредитациялык кеңештин чечимин агенттиктин жол-жоболоруна ылайык ыйгарым укуктуу адамдар бекитет.
Документтин макамы жана аны даярдоонун негизи
Документ Кыргыз Республикасында жасалма интеллекттин этикасы жөнүндө жобонун берилген долбоорун жана аны бекитүү тууралуу, Санарип кодексинин 191-беренесине шилтеме жасалган токтомдун долбоорун эске алуу менен иштелип чыкты. Бул Саясатта токтомдун долбоору күчүнө кирген ченемдик акт катары каралбайт. Саясатты бекитүүдөн мурда агенттик колдонуудагы милдеттүү талаптарды текшерип, зарыл болсо документти тактайт.
1-версия • 2026-жылдын 30-сентябрындагы долбоор
1 Жалпы жоболор
1.1. Саясат агенттиктин милдеттерин аткарган кызматкерлерге, маалыматтык системанын администраторуна, эксперттерге жана Аккредитациялык кеңештин мүчөлөрүнө колдонулат. Подрядчыларга коюлган талаптар келишимдерде белгиленет. Билим берүү уюмдарына аккредитациялоо жол-жобосунда ЖИ колдонуу эрежелери тууралуу маалымат берилет; өзүн өзү баалоодо ЖИ колдонулганын көрсөтүү милдети отчет берүү эрежелеринде бекитилет.
1.2. ЖИ системасы — жасалма интеллект технологияларын, анын ичинде текст түзүү жана талдоо, которуу жана сүрөттөрдү иштетүү моделдерин колдонгон программалык система. ЖИнин натыйжасы — система түзгөн мазмун, божомол же сунуш. Бул аныктамалар ички Саясатты колдонуу үчүн берилет жана мыйзамдардагы аныктамаларды алмаштырбайт.
1.3. Алдын ала бекитилген эрежелер боюнча эсептөө, Word же PDF үлгүсүн толтуруу, календардан күндү тандоо жана адамдардын өз ара билдирүү алмашуусу өзүнөн өзү генеративдик ЖИ колдонулганын билдирбейт. Системанын ар бир бөлүгү үчүн иш жүзүндө колдонулган технология жана ага ылайык текшерүү тартиби аныкталат.
1.4. ЖИ өз алдынча жоопкерчилик субъекти болуп саналбайт. Аны колдонуу кызматкерлерди, эксперттерди, кеңештин мүчөлөрүн, агенттикти жана кызмат көрсөтүүчүлөрдү өз функцияларынын жана колдонулуучу мыйзамдардын чегиндеги милдеттеринен бошотпойт.
2 Этикалык талаптарды сактоо менен колдонуунун принциптери
2.1. Адамдын кызыкчылыктарынын артыкчылыгы. Адамдын кадыр-баркы, укуктары, тандоо эркиндиги жана тыянакка каршы пикир билдирүү мүмкүнчүлүгү урматталат. Эксперттин пикирин, добуш берүүнү же арыз ээсинин жүрүм-турумун манипуляциялоо максатында жашыруун таасир этүүгө тыюу салынат.
2.2. Көз карандысыздык жана адилеттүүлүк. Тыянактар аккредитациялоо критерийлерине жана текшерүүгө мүмкүн болгон материалдарга негизделет. Жынысы, этностук таандыгы, тили, курагы, майыптыгы, дини, көз карашы жана мүлктүк абалы мыйзамдуу жана негиздүү критерийге тиешеси жок болсо, жагымсыз чечимдин негизи боло албайт.
2.3. Ачыктык жана түшүндүрүүгө мүмкүнчүлүк. Катышуучуга ЖИ кайда жана кайсы милдет үчүн колдонулганы, натыйжанын кандай чектөөлөрү бар экени жана аны ким текшергени түшүнүктүү болушу керек. Тыянакты түшүндүрүү моделдин жообуна гана эмес, критерийге жана далилдерге таянууга тийиш.
2.4. Тактык, коопсуздук жана башкаруу мүмкүнчүлүгү. Текшерилген куралдар жана зарыл болгон эң аз көлөмдөгү маалыматтар колдонулуп, адамдын көзөмөлү камсыздалат. ЖИни колдонууну токтотуу жана ишти ансыз улантуу мүмкүнчүлүгү каралат.
2.5. Тилге жана маданиятка урматтоо. Катышуучулар менен өз ара иштешүү куралдарында орус тили менен катар мамлекеттик тилдин туура колдонулушу камсыздалат. Кыргызча нусканын сапаты өзүнчө текшерилет. Котормо критерийдин маанисин бурмалабашы же арыз ээсинин абалын начарлатпашы керек. Материалдар маданий өзгөчөлүктөрдү эске алып, тарыхый жана маданий ишмерлер жөнүндө атайылап жалган маалыматтарды камтыбоого тийиш.
3 Уруксат берилген милдеттер жана чектөөлөр
3.1. Куралды колдонууга уруксат берилгенден кийин ЖИ тексттердин долбоорлорун даярдоо, өзүн өзү баалоо материалдарын иреттөө, материалдардын толук эместигин алдын ала аныктоо, суроолордун тизмесин түзүү, которуу, тилдик редакциялоо жана далилдерди критерийлер менен алдын ала салыштыруу үчүн колдонулушу мүмкүн. Бул милдеттердин ар бири жардамчы мүнөздө калат.
3.2. Билим берүү уюму өзүн өзү баалоо отчетундагы, анын ичинде ЖИ менен даярдалган тексттеги фактылардын аныктыгы үчүн жооп берет. Редакциялоо үчүн ЖИ колдонулганы өзүнөн өзү эреже бузулганын далилдебейт жана бааны төмөндөтүүгө негиз болбойт.
3.3. A, B, C, D акыркы бааларын автоматтык түрдө коюуга; ТЭКтин корутундусун бекитүүгө; кеңештин мүчөсүнүн ордуна добуш берүүгө; аккредитациялоо жөнүндө чечим кабыл алууга же ыйгарым укуктуу органдын белгиленген чечимисиз жарактуу сертификат түзүүгө тыюу салынат.
3.4. Ойдон чыгарылган далилдерди, шилтемелерди, протоколдорду, кол тамгаларды жана добуш берүүнүн жыйынтыктарын түзүүгө; ЖИнин олуттуу катышуусун жашырууга; моделдин божомолун аныкталган факт катары көрсөтүүгө; билим берүү программасынын сапатынын ордуна катышуучунун инсандыгын же эмоциялык абалын баалоого тыюу салынат.
3.5. Бааларды бөлүштүрүүнүн бекитилген эрежелери боюнча эсептелген сунуш расмий чечимден өзүнчө көрсөтүлөт. Эрежелердин версиясы, баштапкы баалар жана эсептөө текшерүүгө жеткиликтүү болушу керек. Чектик көрсөткүчтөр боюнча талаш жаралса же эреже ар кандай чечмеленсе, автоматтык эсептөө ыйгарым укуктуу адам аны тактаганга чейин токтотулат.
3.6. Колдонууга бекитилбеген жалпыга жеткиликтүү сервистерге баштапкы отчетторду, жеке маалыматтарды, добуш берүү жөнүндө маалыматтарды, жабык кат алышууларды, сырсөздөрдү, кирүү ачкычтарын жана башка корголуучу маалыматтарды жүктөөгө болбойт. Кирүүгө коюлган чектөөлөрдү айланып өтүүгө жана жабык маалыматтарды алуу үчүн ЖИ колдонууга тыюу салынат.
4 Катышуучулардын милдеттери
4.1. Директор уруксат берилген колдонуу сценарийлеринин жана куралдардын тизмесин бекитет, ЖИ колдонуу үчүн жооптуу адамды дайындайт жана колдонууга уруксат берүү, аны чектөө же токтотуу жөнүндө чечим кабыл алат. Жооптуу адам системалардын реестрин жүргүзөт жана тобокелдиктерди баалоону уюштурат; бул дайындоо ага эксперттердин же кеңештин ыйгарым укуктарын бербейт.
4.2. Администратор кирүү жөндөөлөрүн, эсептик маалыматтардын корголушун, техникалык окуялардын катталышын, ЖИни өчүрүү мүмкүнчүлүгүн жана ишти адамдын өзү аткарышы үчүн шарттарды камсыздайт. Ал моделдин жообунун негизинде эксперттик бааларды жана добуш берүүнүн жыйынтыктарын өзгөртпөйт.
4.3. Эксперт колдонулган ар бир тыянакты баштапкы булак боюнча текшерет, олуттуу оңдоолорду каттайт жана бааны жеке өзү негиздейт. ТЭКтин төрагасы жыйынтык корутунду менен акыркы баалардын шайкештигин текшерет. Кеңештин мүчөсү материалдарды өз алдынча баалап, өз позициясын жеке өзү билдирет.
4.4. Кызмат көрсөтүүчүгө купуялуулук, маалыматтарды иштетүү, коопсуздук, сервистеги өзгөрүүлөр жөнүндө билдирүү жана иштетүүнү токтотуу боюнча келишимдик талаптар коюлат. Кызмат көрсөтүүчүгө материалдарга кирүүгө белгиленген негиз жана зарыл чектөөлөр болгон учурда гана уруксат берилет.
5 Системаны колдонууга уруксат берүү жана тобокелдиктерди баалоо
5.1. Системаны иш жүзүндө биринчи жолу колдонуудан мурда жана модель, кызмат көрсөтүүчү, маалыматтардын курамы же колдонуу максаты олуттуу өзгөргөндөн кийин этикалык талаптардын сакталышы жана коопсуздук бааланып, жыйынтыгы документтештирилет. Агенттик бул баалоону колдонулган бардык ЖИ системалары үчүн милдеттүү ички жол-жобо катары белгилейт.
5.2. Системанын паспортунда анын максаты, ээси, кызмат көрсөтүүчүсү, моделдин версиясы, пайдалануучулары, маалыматтардын булактары жана категориялары, иштетүү жана сактоо жерлери, кирүү укуктары, сактоо мөөнөттөрү, чектөөлөрү, белгилөө ыкмасы, текшерүү жана өчүрүү тартиби көрсөтүлөт. Маалыматтарды тышкы сервистерге берүү жана мүмкүн болгон трансчек аралык иштетүү өзүнчө сүрөттөлөт.
5.3. Коркунуч категориясы Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 2025-жылдын 2-декабрындагы № 770 токтомун жана анын колдонуудагы талаптарын эске алуу менен тиешелүү методика боюнча аныкталат. Агенттиктин жеке уюм болушу системаны коопсуз деп таанууга жетиштүү негиз эмес. Система коркунучу жогору категорияга кирсе, милдеттүү талаптар аны колдонууга уруксат берилгенге чейин аткарылат.
5.4. Катышуучулардын укуктарына, купуялуулукка, экспертизанын көз карандысыздыгына, тең мамилеге, тилдик жеткиликтүүлүккө жана адамдын көзөмөлүнө байланыштуу тобокелдиктер текшерилет. Сыноолор каталарды жана ойдон чыгарылган шилтемелерди, маалыматтардын жоктугун, ар кандай чечмеленген документтерди, кыргыз жана орус тилдерин, жүктөлгөн текст аркылуу көрсөтмөлөрдү киргизүү жана маалыматтарды уруксатсыз ачыкка чыгаруу аракеттерин камтыйт.
5.5. Жооптуу адам натыйжаларды, калган тобокелдиктерди жана коргоо чараларын 2-тиркемедеги декларацияга киргизет. Директор шарттарды белгилөө менен колдонууга уруксат берүүнү же баш тартууну документтештирет. Уруксат берилгенге чейин бекитилген чөйрөдө мыйзамдуу колдонулган, адамды аныктоого жол бербеген же жасалма түрдө түзүлгөн маалыматтар менен гана сыноо жүргүзүлөт.
6 Маалыматты жана жеке маалыматтарды коргоо
6.1. Ар бир колдонуу сценарийи үчүн иштетүүнүн мыйзамдуу негизи, максаты, зарыл маалыматтар жана аларга кире турган адамдар алдын ала аныкталат. Аккредитациялоого катышуу өзүнөн өзү маалыматтарды тышкы ЖИге каалагандай берүүгө макулдук билдирбейт. Макулдук ал ылайыктуу мыйзамдуу негиз болгон учурларда гана колдонулат.
6.2. Сурамга зарыл болгон эң аз көлөмдөгү үзүндү гана берилет. Мүмкүн болушунча ысымдар, байланыш маалыматтары, студенттердин жана кызматкерлердин идентификаторлору, кол тамгалар, реквизиттер жана адамды кыйыр түрдө аныктоого мүмкүндүк берген маалыматтар алынып салынат. Жөн гана ысымды өчүрүү жетиштүү деп эсептелбейт; адамды аныктоого мүмкүнчүлүк калбаганы жөнөтүүгө чейин текшерилет.
6.3. Тышкы API туташтырылганга чейин сактоо шарттары, сурамдардын моделди үйрөтүү үчүн колдонулушу, маалыматтарды өчүрүү, иштетүү жерлери жана үчүнчү жактардын кирүүсү текшерилет. Өзүнчө мыйзамдуу негиз жана агенттиктин документтештирилген уруксаты болбосо, агенттиктин материалдарын моделди үйрөтүү үчүн колдонууга жол берилбейт.
6.4. Ачкычтар жана жашыруун кирүү маалыматтары пайдалануучулардын документтеринен жана билдирүүлөрүнөн өзүнчө сакталат. Укуктар ролго жана милдетке жараша берилет. Окуялар журналдарына зарыл маалыматтар гана жазылат; аларга кирүү чектелет. Сактоо жана өчүрүү мөөнөттөрү милдеттүү талаптарды эске алуу менен документтерди жана маалыматтарды сактоонун бекитилген тартибинде белгиленет.
6.5. Биометрикалык маалыматтарды жана башка сезимтал маалыматтарды ЖИ каражаттары менен иштетүүгө алардын зарылдыгы жана мыйзамдуулугу өзүнчө ырасталганда гана уруксат берилет. Аккредитациялоо боюнча кадимки тексттерди даярдоодо мындай маалыматтар колдонулбайт.
7 Натыйжаларды текшерүү жана адамдын көзөмөлү
7.1. Текшерүүчү натыйжаны колдонуудагы критерий, берилген документтер жана алардын конкреттүү беттери же бөлүмдөрү менен салыштырат. Шилтемелер ачылып, текшерилет. Маалымат жетишсиз болсо, «маалымат жетишсиз» деп белгиленип, тактоо суралат; жетишпеген фактылар божомолдор менен толукталбайт.
7.2. ЖИнин натыйжалары акыркы баа же бекитилген корутунду катары автоматтык түрдө сакталбайт. Эксперт долбоорду кабыл алат, өзгөртөт же четке кагат. Иш таржымалында колдонулган куралдын версиясы, милдет, текшерүүчү, дата жана олуттуу оңдоолор катталат; купуя маалыматтар ашыкча көчүрүлбөйт.
7.3. Жыйынтык корутундудагы ар бир олуттуу эскертүү жана оң тыянак далилдерге негизделүүгө тийиш. ТЭКтин төрагасы жети стандарттын баарын жана тыянактардын бааларга шайкештигин текшерет. Кеңешке ЖИ түзгөн кыска жооп гана эмес, өз алдынча чечим кабыл алуу үчүн керектүү материалдар берилет.
7.4. Сервистин иштебей калышы, жазылуунун жоктугу же ЖИнин жеткиликсиздиги жол-жобону адамдын бүтүрүшүнө тоскоол болбойт. Текшерилбеген долбоор расмий документтердин топтомуна киргизилбейт. Ката натыйжага таянып кабыл алынган чечим документти жашыруун алмаштыруу жолу менен оңдолбойт, белгиленген жол-жобо боюнча кайра каралат.
8 Маалымдоо жана белгилөө
8.1. ЖИ менен иштешүү жана маалыматтарды чогултуу башталганга чейин катышуучуга ЖИ колдонулары, анын максаты, кайсы маалыматтар иштетилери жана адамга кантип кайрылууга болору билдирилет. Чатта адамдар сүйлөшсө, ал тиешелүү кызматкер менен кат алышуу катары көрсөтүлөт; бот жөнүндө билдирүү бот чындап туташтырылганда гана берилет.
8.2. ЖИ түзгөн же олуттуу кайра иштеп чыккан текстке түшүнүктүү белги коюлат. Жумушчу долбоор үчүн: «Долбоор ЖИ колдонуу менен даярдалды. Ыйгарым укуктуу адис текшерүүгө тийиш» деген жазуу колдонулат. Текшерүүдөн кийин: «Даярдоодо ЖИ колдонулду. Мазмунун текшерген: [аты-жөнү, кызматы, датасы]» деп көрсөтүлөт.
8.3. Расмий отчетто ЖИнин катышуусу эскертүүдө же даярдоо методикасы жөнүндө бөлүмдө көрсөтүлөт. Белги автордун кол тамгасын жана жоопкерчилигин алмаштырбайт. Жасалма түрдө түзүлгөн сүрөттөр, аудио жана видео үчүн тиешелүү талаптарды эске алуу менен көзгө көрүнгөн же үн аркылуу берилген белги, же метамаалыматтар колдонулат; алардын жасалма жол менен түзүлгөнүн жашырып, адамдарды адаштырууга тыюу салынат.
8.4. Уюмдарга алардын материалдарын алдын ала талдоо үчүн ЖИ колдонулганы билдирилет. Сурам боюнча милдет, булактар, чектөөлөр жана адам жүргүзгөн текшерүү жөнүндө түшүнүктүү маалымат берилет. Мында башка адамдардын маалыматтары жана корголуучу маалыматтар сакталууга тийиш.
8.5. Үлгү боюнча документти автоматтык түзүү жана белгиленген эрежелер боюнча эсептөө дал ушул операциялар катары сүрөттөлөт. Алардын аталышы расмий документти же чечимди ЖИ толугу менен түзүп, бекиткендей жалган түшүнүк жаратпашы керек.
9 Каршы пикирлер жана каталарды оңдоо
9.1. Катышуучу ката, басмырлоочу тыянак, купуялуулуктун бузулушу же ачыктыктагы кемчилик жөнүндө агенттиктин расмий каналы же жеке кабинетте каралган кат алышуу аркылуу билдирүүгө укуктуу. Расмий апелляцияга коюлган талаптар жана анын мөөнөттөрү аккредитациялоо жол-жобосунда аныкталат; чаттагы билдирүү мындай апелляцияны алмаштырбайт.
9.2. Кайрылуу катталып, жооптуу адамга берилет. Текшерүү ошол эле моделге кайра сурам жөнөтүү менен гана чектелбейт. Зарыл болсо, талаштуу тыянакты даярдоого катышпаган адис тартылат. Жоопто текшерилген фактылар, көрүлгөн чаралар жана андан ары даттануунун жеткиликтүү тартиби түшүндүрүлөт.
9.3. Олуттуу каршы пикир чечилгенге чейин ЖИнин талаштуу натыйжасы жагымсыз тыянактын жалгыз негизи катары колдонулбайт. Ырасталган ката таржымалды сактоо жана тиешелүү катышуучуларга зарыл көлөмдө билдирүү менен оңдолот.
10 Мониторинг жана инциденттерге чара көрүү
10.1. Жооптуу адам сапатты жылына кеминде бир жолу, олуттуу жаңыртуулардан кийин жана даттануулар же инциденттер болгон учурда текшерет. Каталар, тилдер арасындагы айырмачылыктар, кирүү укуктары, белгилөө, колдонууга уруксат берүү шарттарынын аткарылышы жана ЖИсиз иштөө мүмкүнчүлүгү текшерилет. Кызмат көрсөтүүчү моделди өзгөртсө, колдонууга кайра уруксат берүү зарылдыгы бааланат.
10.2. Маалымат чыгып кеткенде, кооптуу тыянак алынганда же кирүү тартиби бузулганда кызматкер администраторго жана жооптуу адамга дароо билдирет. Кооптуу колдонуу сценарийи токтотулат, кирүү чектелет, зарыл далилдер сакталат жана кайсы маалыматтар менен адамдар жабыркаганы бааланат. Себеп жоюлуп, документтештирилген чечим кабыл алынгандан кийин гана ишти улантууга уруксат берилет.
10.3. Катышуучуларга жана ыйгарым укуктуу органдарга билдирүүлөр колдонулуучу мыйзамдарда белгиленген учурларда, тартипте жана мөөнөттөрдө жөнөтүлөт. Ички текшерүү милдеттүү билдирүүнү кечиктирүүгө негиз болбойт. Инциденттер реестрге киргизилип, окутууда жана тобокелдиктерди кайра баалоодо эске алынат.
11 Саясатты колдонууга киргизүү
11.1. Саясат директор бекиткенден кийин колдонулат. Буйрукта жооптуу адам, тааныштыруу тартиби, колдонууга уруксат берилген куралдардын тизмеси жана зарыл уюштуруу-техникалык чараларды аткаруунун мөөнөттөрү аныкталат. Саясаттын тексти бар экендиги өзүнөн өзү бул чаралар маалыматтык системада ишке ашырылганын ырастабайт.
11.2. Кирүү укугу берилгенге чейин кызматкерлер, эксперттер жана кеңештин мүчөлөрү Саясат менен таанышып, натыйжаларды текшерүү, маалыматтарды коргоо жана каталар жөнүндө билдирүү боюнча нускама алышат. Подрядчылар өз ишине тиешелүү келишимдик милдеттерди кабыл алышат.
11.3. Саясат жылына кеминде бир жолу, мыйзамдар өзгөргөндө, берилген Жобонун долбоору бекитилгенде, иш процесстери өзгөргөндө же олуттуу тобокелдиктер аныкталганда кайра каралат. Карама-каршылык болсо, мыйзамдардын милдеттүү ченемдери колдонулат, ал эми ички жоболор аларга ылайык келтирилет.
